بازتاب سفید در مردمک کودک — بررسی چشم‌پزشکی فوری، می‌تواند رتینوبلاستوما باشد
کبودی گسترده همراه با رنگ‌پریدگی و تب — بررسی همان روز
سردرد صبحگاهی با استفراغ در کودک — تصویربرداری مغز لازم است
درد استخوانی شبانه‌ی پیشرونده یا لنگیدن بی‌دلیل
توده‌ی شکمی که والدین هنگام حمام یا لباس پوشاندن حس می‌کنند
نیازمند مراجعه‌ی سریع
با مشاهده‌ی این علائم در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
سرطان کودکان با سرطان بزرگسالان یک بیماری نیست. انواعش متفاوت است، سازوکارش متفاوت است، و مهم‌تر از همه، پاسخش به درمان به‌مراتب بهتر است.
نمودار: دکتر سرطان
چرا انواعش فرق می‌کند
سرطان بزرگسالان اغلب از بافت‌های پوششی برمی‌خیزد و حاصل انباشت آسیب در طول دهه‌هاست — به همین دلیل سیگار، آفتاب و رژیم غذایی در آن نقش دارند.
سرطان کودکان بیشتر از سلول‌های در حال رشد و نابالغ برمی‌خیزد: لوسمی، تومورهای مغز، نوروبلاستوما، تومور ویلمز. این‌ها ربطی به سبک زندگی ندارند. نتیجه‌ی مهمش این است که هیچ کاری نبوده که والدین بکنند یا نکنند — و این جمله‌ای است که بسیاری از خانواده‌ها باید بشنوند.
نشانه‌هایی که والدین می‌بینند
مشکل نشانه‌های سرطان کودکی این است که همه‌شان با بیماری‌های شایع کودکان مشترک‌اند: تب، خستگی، کبودی، درد پا. آنچه تفاوت می‌سازد پایداری و ترکیب آن‌هاست.
چند مورد ارزش ویژه دارند: رنگ‌پریدگی همراه با کبودی آسان و تب طولانی؛ سردرد صبحگاهی همراه با استفراغ؛ درد استخوانی شبانه یا لنگیدن بی‌دلیل؛ و توده‌ای در شکم که اغلب والدین هنگام حمام حس می‌کنند.
یک نشانه که در عکس خانوادگی دیده می‌شود
بازتاب سفید مردمک در عکس با فلاش — به‌جای قرمزی معمول — می‌تواند نشانه‌ی رتینوبلاستوما باشد، سرطان شبکیه‌ی چشم در کودکان.
این نشانه بارها در عکس‌های خانوادگی دیده شده و نادیده مانده. اگر در چشم کودکی چنین بازتابی دیدید، همان هفته چشم‌پزشکی لازم است. تشخیص زودهنگام در این بیماری می‌تواند هم جان و هم چشم را نگه دارد.
بازماندگان، و مراقبتی که دهه‌ها ادامه دارد
چون اکثریت کودکان درمان می‌شوند، حوزه‌ی تازه‌ای شکل گرفته است: مراقبت بلندمدت از بازماندگان. کودکی که در هشت سالگی درمان شده، شصت سال با پیامدهای آن درمان زندگی می‌کند.
به همین دلیل پیگیری شامل پایش رشد و بلوغ، عملکرد قلب پس از آنتراسایکلین، شنوایی پس از سیس‌پلاتین، تیروئید و باروری است. برای نوجوانان، گفت‌وگو درباره‌ی حفظ باروری باید پیش از شروع درمان انجام شود. و بازگشت به مدرسه و حمایت آموزشی، بخشی از درمان است نه موضوعی حاشیه‌ای.
نام‌های دیگر
Childhood Cancer
Pediatric Oncology
سرطان اطفال
کد ICD-10
C00-C96
نوع بافت‌شناسی
لوسمی — بیشترین سهم، اغلب لوسمی لنفوبلاستیک حاد
تومورهای مغز و نخاع
لنفوم هوچکین و غیرهوچکین
نوروبلاستوما — از سلول‌های عصبی نابالغ
تومور ویلمز (کلیه)، رتینوبلاستوما (چشم)، سارکوم‌های استخوان و بافت نرم
نشانه‌ها
رنگ‌پریدگی، خستگی و بی‌حالی غیرمعمول
کبودی آسان یا نقاط ریز خونریزی زیر پوست
تب طولانی بدون علت مشخص
بزرگی گره‌های لنفاوی که کوچک نمی‌شود
درد استخوان یا لنگیدن بدون سابقه‌ی ضربه
سردرد صبحگاهی همراه با استفراغ
توده‌ی قابل لمس در شکم
بازتاب سفید در مردمک چشم در عکس با فلاش
عوامل خطر
در اکثریت قاطع موارد علت مشخصی شناخته نمی‌شود
سندرم‌های ژنتیکی مانند سندرم داون و لی-فرامنی
پرتودرمانی قبلی
برخی نقص‌های ایمنی مادرزادی
زمینه‌ی ارثی و ژنتیک
این نکته باید صریح گفته شود چون بار روانی سنگینی از دوش والدین برمی‌دارد: اکثریت قاطع سرطان‌های دوران کودکی ارثی نیستند و ناشی از کاری نیستند که پدر و مادر کرده یا نکرده‌اند. برخلاف سرطان بزرگسالان، سبک زندگی در آن‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد. گروه کوچکی زمینه‌ی ژنتیکی دارند — مانند رتینوبلاستوم دوطرفه، سندرم لی-فرامنی، و برخی موارد تومور ویلمز — و در این خانواده‌ها مشاوره‌ی ژنتیک برای خواهر و برادرها ارزش دارد.
غربالگری
برنامه‌ی غربالگری همگانی برای سرطان کودکان وجود ندارد، چون این سرطان‌ها کم‌شمارند و آزمون ساده‌ای برایشان در دسترس نیست. یک استثنای عملی وجود دارد که ساده و مؤثر است: بررسی بازتاب قرمز مردمک در معاینه‌ی نوزاد و شیرخوار، که برای کشف زودهنگام رتینوبلاستوما انجام می‌شود. در خانواده‌های دارای سندرم ارثی شناخته‌شده، برنامه‌ی پایش اختصاصی تعریف می‌شود.
روش‌های تشخیص
شمارش کامل خون و لام خون محیطی
آسپیراسیون مغز استخوان در بدخیمی‌های خون
سونوگرافی و سی‌تی یا ام‌آر‌آی بسته به محل
نمونه‌برداری از تومور
آزمون‌های ژنتیکی روی نمونه
نشانگرهای زیستی و آزمایش‌های مولکولی
تکثیر MYCN در نوروبلاستوما — تعیین‌کننده‌ی گروه خطر
بررسی بیماری باقی‌مانده‌ی حداقلی در لوسمی — هدایت‌کننده‌ی شدت درمان
جهش ژن RB1 در رتینوبلاستوما — برای بررسی خواهر و برادرها
مرحله‌بندی
مرحله‌بندی در سرطان کودکان از نظام یکسانی پیروی نمی‌کند و برای هر بیماری جداگانه تعریف شده است: لوسمی اصلاً مرحله‌بندی نمی‌شود و بر پایه‌ی گروه خطر درمان می‌شود، نوروبلاستوما نظام خاص خودش را دارد که سن کودک هم در آن وارد می‌شود، و تومور ویلمز نظام دیگری. آنچه در همه‌ی این‌ها مشترک است، اهمیت «گروه خطر» بر شدت درمان است: امروز تلاش می‌شود کودکان کم‌خطر درمان سبک‌تری بگیرند تا عوارض بلندمدت کمتری داشته باشند، و درمان سنگین برای کسانی بماند که واقعاً به آن نیاز دارند.
این بخش خبر خوبی دارد که باید روشن گفته شود: پیش‌آگهی سرطان کودکان به‌طور کلی به‌مراتب بهتر از سرطان بزرگسالان است و اکثریت کودکان مبتلا امروز درمان می‌شوند. لوسمی لنفوبلاستیک حاد که شایع‌ترین سرطان کودکی است، یکی از موفق‌ترین داستان‌های درمان سرطان در پنجاه سال گذشته است. البته تفاوت میان انواع و گروه‌های خطر زیاد است و آمار کلی برای یک کودک مشخص کاربرد ندارد؛ پرسش درست همیشه درباره‌ی همان نوع و همان گروه خطر است.
پیشگیری
راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری از سرطان کودکان وجود ندارد و این را باید صریح گفت، چون والدین اغلب دنبال کاری می‌گردند که می‌توانستند بکنند. چنین کاری وجود نداشته است. تنها اقدام منطقی، پرهیز از تصویربرداری پرتویی غیرضروری در کودکان است.
پیگیری پس از درمان
پیگیری در سرطان کودکان با بزرگسالان یک تفاوت بنیادی دارد: کودکی که درمان می‌شود، شصت یا هفتاد سال پیش رو دارد و با پیامدهای درمان زندگی می‌کند. به همین دلیل مراقبت بلندمدت بازماندگان بخشی جدی از این حوزه است و شامل پایش رشد و بلوغ، عملکرد قلب پس از آنتراسایکلین، شنوایی پس از سیس‌پلاتین، عملکرد تیروئید و باروری می‌شود. بحث درباره‌ی حفظ باروری در نوجوانان باید پیش از شروع درمان انجام شود. حمایت آموزشی و بازگشت به مدرسه هم بخشی از درمان است، نه موضوعی جانبی.
