سرطانی که نخستین نشانه‌اش اغلب توده‌ای در گردن است، نه مشکلی در بینی. حساسیت بالایش به پرتودرمانی، پیش‌آگهی آن را از بسیاری سرطان‌های سر و گردن بهتر می‌کند.
توده‌ی سفت و بدون درد در گردن که بیش از سه هفته مانده — بررسی لازم است
پُری یا کاهش شنوایی یک گوش در بزرگسال، بدون سابقه‌ی عفونت — نازوفارنکس باید دیده شود
خونریزی مکرر از یک طرف بینی همراه با گرفتگی همان طرف
دوبینی یا بی‌حسی صورت — احتمال درگیری اعصاب، بررسی فوری
نیازمند مراجعه‌ی سریع
با مشاهده‌ی این علائم در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
نازوفارنکس فضایی است پشت بینی و بالای گلو، جایی که نه با آینه دیده می‌شود و نه در معاینه‌ی معمول گلو. همین پنهان بودن، الگوی تشخیص این سرطان را شکل می‌دهد.
نمودار: دکتر سرطان
نخستین نشانه اغلب در گردن است، نه بینی
این سرطان گرایش زودهنگامی به گره‌های لنفاوی گردن دارد. نتیجه‌اش این است که بسیاری از بیماران با توده‌ای در گردن مراجعه می‌کنند، در حالی که هنوز هیچ مشکلی در بینی یا گلو حس نکرده‌اند.
قاعده‌ای که ارزش دانستن دارد: توده‌ی سفت و بدون درد در گردن بزرگسال که بیش از سه هفته مانده، باید بررسی شود — و بخشی از آن بررسی، نگاه کردن به نازوفارنکس با فیبر نوری است.
گوشی که یک‌طرفه پُر می‌شود
نشانه‌ی دوم که اغلب نادیده می‌ماند، احساس پُری یا کاهش شنوایی در یک گوش است. علتش مکانیکی است: لوله‌ای که گوش میانی را به حلق وصل می‌کند دهانه‌اش در همین ناحیه است و تومور می‌تواند آن را ببندد.
در کودکان، تجمع مایع پشت پرده‌ی گوش شایع و اغلب بی‌اهمیت است. در بزرگسالی که سابقه‌ی عفونت ندارد و فقط یک گوشش درگیر است، همین یافته باید نازوفارنکس را در فهرست بررسی قرار دهد.
چرا جراحی نقش اصلی ندارد
در بیشتر سرطان‌های سر و گردن، جراحی ستون درمان است. اینجا نه — و دلیلش دو چیز است: محل تومور در عمق قاعده‌ی جمجمه و نزدیک اعصاب و عروق حیاتی است، و مهم‌تر اینکه این تومور حساسیت بالایی به پرتو دارد.
درمان استاندارد پرتودرمانی است، در مراحل بالاتر همراه با شیمی‌درمانی هم‌زمان. این محدودیت جراحی، برخلاف تصور اولیه، خبر بدی نیست: نتیجه‌ی درمان در این سرطان از بسیاری سرطان‌های سر و گردن بهتر است.
آزمایشی که بازگشت را زود نشان می‌دهد
بیشتر موارد این سرطان با ویروس اپشتین-بار مرتبط‌اند و می‌توان DNA این ویروس را در خون اندازه گرفت. این سنجش دو کاربرد عملی دارد: برآورد بار بیماری پیش از درمان، و پیگیری پس از آن.
بالا رفتن دوباره‌ی این سطح می‌تواند بازگشت بیماری را پیش از آنکه نشانه‌ای پیدا شود یا در تصویربرداری دیده شود، نشان دهد. به همین دلیل در پیگیری این بیماری جایگاه روشنی دارد.
نام‌های دیگر
Nasopharyngeal Carcinoma
NPC
سرطان حلق بینی
کد ICD-10
C11
نوع بافت‌شناسی
کارسینوم تمایزنیافته مرتبط با ویروس اپشتین-بار — بیشترین سهم
کارسینوم سلول سنگفرشی غیرکراتینیزه
کارسینوم سلول سنگفرشی کراتینیزه — کمتر شایع
نشانه‌ها
توده‌ی بدون درد در گردن — شایع‌ترین نشانه‌ی اولیه
گرفتگی مداوم یک طرف بینی
خون‌آلود بودن ترشح بینی یا خلط
کاهش شنوایی یا احساس پُری یک گوش
وزوز گوش یک‌طرفه
سردرد، دوبینی یا بی‌حسی صورت در موارد پیشرفته‌تر
عوامل خطر
عفونت با ویروس اپشتین-بار
زمینه‌ی قومی و جغرافیایی — بروز بسیار بالاتر در جنوب شرق آسیا
سابقه‌ی خانوادگی
مصرف زیاد ماهی و گوشت نمک‌سودشده، به‌ویژه در کودکی
سیگار
زمینه‌ی ارثی و ژنتیک
این سرطان به معنای متعارف ارثی نیست، ولی الگوی خانوادگی در آن پررنگ‌تر از بیشتر سرطان‌های سر و گردن است: داشتن بستگان درجه‌یک مبتلا خطر را چند برابر می‌کند. آنچه منتقل می‌شود جهش واحدی نیست، بلکه ترکیبی از زمینه‌ی ژنتیکی مؤثر بر پاسخ ایمنی به ویروس اپشتین-بار و عوامل محیطی مشترک خانواده است. در مناطق پرشیوع، بررسی بستگان درجه‌یک بیماران انجام می‌شود.
غربالگری
در کشورهایی با بروز بالا مانند جنوب چین، غربالگری با آزمایش خون برای DNA ویروس اپشتین-بار انجام می‌شود و توانسته بیماری را در مراحل زودتر کشف کند. در جمعیت‌هایی با بروز پایین — از جمله ایران — چنین برنامه‌ای توصیه نمی‌شود، چون شمار نتایج مثبت کاذب بر سودش می‌چربد. آنچه جایش را می‌گیرد، توجه به دو نشانه است: توده‌ی گردنی بدون درد، و پُری یا کاهش شنوایی یک‌طرفه در بزرگسال.
DNA ویروس اپشتین-بار در پلاسما — هم برای سنجش بار بیماری و هم پیگیری پس از درمان
PD-L1 — در انتخاب ایمونوتراپی در موارد پیشرفته
مرحله‌بندی
مرحله‌بندی بر پایه‌ی گستردگی تومور در نازوفارنکس، نفوذ به قاعده‌ی جمجمه و سینوس‌ها، درگیری گره‌های لنفاوی گردن، و انتشار دوردست انجام می‌شود. ویژگی مهم این سرطان، گرایش زودهنگام به گره‌های لنفاوی گردن است — به‌طوری که بسیاری از بیماران با توده‌ی گردنی مراجعه می‌کنند در حالی که تومور اولیه هنوز کوچک است. نکته‌ی دوم اینکه سطح DNA ویروس در خون امروز در کنار مرحله‌بندی معمول برای برآورد وضعیت به کار می‌رود.
این سرطان حساسیت بالایی به پرتودرمانی دارد و همین پیش‌آگهی آن را از بسیاری سرطان‌های سر و گردن بهتر می‌کند. بیماری محدود به نازوفارنکس با پرتودرمانی در بیشتر موارد درمان می‌شود، و حتی با درگیری گره‌های گردنی، درمان ترکیبی نتایج خوبی دارد. جراحی برخلاف بیشتر سرطان‌های سر و گردن نقش اصلی ندارد، چون محل تومور در عمق قاعده‌ی جمجمه است و دسترسی جراحی دشوار — ولی این محدودیت با پاسخ خوب به پرتو جبران می‌شود.
پیشگیری
راه قطعی برای پیشگیری وجود ندارد، چون عفونت با ویروس اپشتین-بار بسیار شایع است و اکثریت قاطع افراد آلوده هرگز به این سرطان مبتلا نمی‌شوند. آنچه قابل تغییر است: ترک سیگار، و کاهش مصرف ماهی و گوشت نمک‌سودشده به‌ویژه در تغذیه‌ی کودکان.
پیگیری پس از درمان
پیگیری با معاینه‌ی نازوفارنکس، تصویربرداری دوره‌ای و اندازه‌گیری DNA ویروس در خون انجام می‌شود؛ بالا رفتن دوباره‌ی این سطح می‌تواند پیش از هر نشانه‌ای بازگشت بیماری را نشان دهد. عوارض بلندمدت پرتودرمانی در این ناحیه نیازمند مراقبت فعال‌اند: خشکی دهان، اختلال بلع، کم‌کاری تیروئید که باید دوره‌ای سنجیده شود، کاهش شنوایی، و محدودیت باز شدن دهان که با تمرین‌های منظم قابل پیشگیری است. بررسی دوره‌ای دندان پیش و پس از پرتودرمانی نیز اهمیت جدی دارد.
