زردی تازه‌ی پوست یا چشم در بزرگسال — بررسی در همان هفته، حتی اگر درد ندارد
دیابت تازه در فرد بالای پنجاه سال همراه با کاهش وزن — بررسی لازم است
درد شدید و پایدار بالای شکم همراه با استفراغ مکرر
تب و لرز همراه با زردی — عفونت مجاری صفراوی، اورژانس
نیازمند مراجعه‌ی سریع
با مشاهده‌ی این علائم در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
سرطان لوزالمعده سخت‌ترین سرطان دستگاه گوارش است، و دلیلش بیش از آنکه به خود تومور برگردد، به جای آن در بدن برمی‌گردد: لوزالمعده در عمق شکم و پشت معده است، جایی که یک تومور می‌تواند مدت‌ها رشد کند بی‌آنکه نشانه‌ی روشنی بسازد.
نمودار: دکتر سرطان
زردی بدون درد را جدی بگیرید
سر لوزالمعده درست کنار مجرای صفراوی است. توموری که آنجا رشد کند، مجرا را فشار می‌دهد و صفرا نمی‌تواند خارج شود؛ نتیجه‌اش زردی پوست و چشم، ادرار تیره، مدفوع روشن و خارش است.
نکته‌ی تعیین‌کننده این است که این زردی معمولاً درد ندارد. زردی دردناک بیشتر به سنگ صفراوی می‌خورد؛ زردی بی‌درد در بزرگسال، تا خلافش ثابت نشده، نیازمند بررسی است. این تفاوت ساده گاهی هفته‌ها زودتر بودن تشخیص را تعیین می‌کند.
دیابتی که ناگهان پیدا می‌شود
لوزالمعده انسولین می‌سازد. گاهی نخستین اثر تومور، به‌هم‌خوردن همین کار است. دیابتی که در فرد بالای پنجاه سال بدون اضافه‌وزن و بدون سابقه‌ی خانوادگی و همراه با کاهش وزن پیدا می‌شود، الگوی معمول دیابت نوع دو نیست و ارزش بررسی دارد.
این به معنای آن نیست که هر دیابت تازه‌ای نشانه‌ی سرطان است — قاطعانه چنین نیست و اکثریت قاطع موارد ربطی به سرطان ندارند. اما ترکیب «دیابت تازه + کاهش وزن + سن بالا» ترکیبی است که پزشک باید درباره‌اش فکر کند.
پرسش اصلی: آیا قابل جراحی است؟
در این بیماری، تصمیم‌گیری حول یک محور می‌چرخد — نسبت تومور با رگ‌های بزرگی که از کنار لوزالمعده رد می‌شوند. اگر تومور از آن‌ها فاصله داشته باشد، جراحی مطرح است. اگر تماس محدودی داشته باشد، امروز رویکرد رایج این است که اول شیمی‌درمانی داده شود و بعد امکان جراحی دوباره سنجیده شود؛ این ترتیب در سال‌های اخیر شمار جراحی‌های موفق را افزایش داده است.
چیزهایی که کیفیت زندگی را می‌سازند
بخش مهمی از مراقبت در این بیماری به تومور مربوط نیست. زردی را می‌توان با گذاشتن یک استنت در مجرای صفراوی برطرف کرد و همین خارش و بی‌حالی را به‌سرعت کم می‌کند. نبود آنزیم‌های گوارشی لوزالمعده باعث می‌شود غذا جذب نشود و بیمار با وجود خوردن، وزن کم کند؛ این آنزیم‌ها به شکل قرص وجود دارند و تفاوت ملموسی می‌سازند. و کنترل درد در این سرطان روش‌های مؤثر اختصاصی دارد. هیچ‌کدام از این‌ها را نباید «فرعی» دانست.
نام‌های دیگر
Pancreatic Cancer
سرطان پانکراس
آدنوکارسینوم پانکراس
کد ICD-10
C25
نوع بافت‌شناسی
آدنوکارسینوم مجرایی — حدود نود درصد موارد
تومورهای نورواندوکرین پانکراس — کم‌شمار، کُندرشدتر و با پیش‌آگهی متفاوت
تومورهای کیستیک مخاطی — بخشی پیش‌سرطانی‌اند
نشانه‌ها
زردی پوست و چشم، اغلب بدون درد
کاهش وزن بی‌دلیل و بی‌اشتهایی
درد مبهم بالای شکم که به پشت می‌زند
مدفوع روشن، چرب و بدبو
خارش پوست
دیابت تازه‌تشخیص در سن بالا
عوامل خطر
سیگار — مهم‌ترین عامل قابل تغییر
دیابت طولانی‌مدت
چاقی
پانکراتیت مزمن
سابقه‌ی خانوادگی سرطان لوزالمعده
سن بالای شصت سال
زمینه‌ی ارثی و ژنتیک
حدود یک‌دهم موارد زمینه‌ی ارثی دارند، و این نسبت بیشتر از تصور رایج است. جهش‌های BRCA2 و BRCA1 — که بیشتر با سرطان پستان شناخته می‌شوند — خطر سرطان لوزالمعده را هم بالا می‌برند. سندرم لینچ، سندرم پویتز-جگرز و برخی سندرم‌های ملانوم خانوادگی نیز از عوامل شناخته‌شده‌اند. آزمون ژنتیک امروز برای بسیاری از بیماران مبتلا توصیه می‌شود، به دو دلیل: هم برای بستگان، و هم چون نتیجه‌اش می‌تواند انتخاب دارو را عوض کند.
غربالگری
برنامه‌ی غربالگری همگانی برای سرطان لوزالمعده وجود ندارد. علتش این است که بیماری در جمعیت عمومی به‌اندازه‌ی کافی شایع نیست و آزمون ساده و دقیقی هم برای آن در دسترس نیست؛ نتیجه‌ی غربالگری گسترده، شمار زیادی نتیجه‌ی مثبت کاذب و اقدام تهاجمی بی‌مورد می‌شد. اما برای گروه کوچکی با خطر بسیار بالا — سابقه‌ی خانوادگی نزدیک یا جهش ژنتیکی شناخته‌شده — برنامه‌های پایش با ام‌آر‌آی یا سونوگرافی از راه آندوسکوپی در مراکز تخصصی تعریف شده است.
BRCA1 و BRCA2 — تعیین‌کننده در انتخاب شیمی‌درمانی و داروهای مهارکننده‌ی PARP
بی‌ثباتی ریزماهواره‌ای (MSI-H) — کاندید بودن برای ایمونوتراپی
جهش KRAS — در بیشتر موارد دیده می‌شود
مرحله‌بندی
در این سرطان، دسته‌بندی کاربردی بیش از آنکه بر شماره‌ی مرحله استوار باشد، بر یک پرسش عملی استوار است: آیا تومور قابل برداشتن با جراحی هست یا نه؟ پاسخ به رابطه‌ی تومور با رگ‌های بزرگی که از کنار لوزالمعده می‌گذرند بستگی دارد. چهار دسته وجود دارد — قابل برداشت، مرزی، پیشرفته‌ی موضعی، و متاستاتیک — و همین دسته‌بندی است که ترتیب درمان را تعیین می‌کند. در موارد مرزی امروز اغلب اول شیمی‌درمانی داده می‌شود و جراحی بعد از آن سنجیده می‌شود.
باید صادق بود: سرطان لوزالمعده یکی از دشوارترین سرطان‌هاست و پیش‌آگهی آن به‌طور کلی از بیشتر سرطان‌های دیگر نامساعدتر است. دلیل اصلی این است که لوزالمعده در عمق شکم است و تومور تا مدت‌ها نشانه‌ی روشنی نمی‌سازد، پس بخش بزرگی از موارد در زمان تشخیص از مرحله‌ی قابل جراحی گذشته‌اند. با این حال دو نکته را نباید نادیده گرفت: مواردی که قابل برداشتن‌اند و جراحی کامل می‌شوند وضعیت به‌مراتب بهتری دارند، و تومورهای نورواندوکرین پانکراس بیماری کاملاً دیگری با پیش‌آگهی بسیار بهتر هستند که گاهی با آدنوکارسینوم اشتباه گرفته می‌شود.
پیشگیری
ترک سیگار مؤثرترین اقدام شناخته‌شده است. حفظ وزن مناسب و کنترل قند خون سهم دارند. در خانواده‌های دارای سابقه‌ی نزدیک یا جهش ژنتیکی شناخته‌شده، مشاوره‌ی ژنتیک راه درست ورود به برنامه‌های پایش تخصصی است.
پیگیری پس از درمان
پیگیری با معاینه، آزمایش CA 19-9 و تصویربرداری دوره‌ای انجام می‌شود. بخش مهمی از مراقبت در این بیماری به چیزهایی مربوط است که مستقیماً به تومور ربط ندارند ولی کیفیت زندگی را تعیین می‌کنند: کنترل درد، درمان دیابتی که ممکن است پس از جراحی ایجاد شود، و جبران آنزیم‌های گوارشی لوزالمعده که نبودشان باعث سوءجذب و کاهش وزن می‌شود. این آنزیم‌ها به شکل قرص در دسترس‌اند و تفاوت ملموسی در وزن و توان بیمار می‌سازند.
