نخستین تشنج در بزرگسال — بررسی فوری با تصویربرداری مغز
سردرد شدید و ناگهانی یا سردردی که با سرفه و خم شدن بدتر می‌شود همراه با استفراغ
ضعف پیشرونده‌ی یک سمت بدن یا اختلال تازه‌ی تکلم — اورژانس
کاهش سطح هوشیاری یا گیجی پیشرونده — اورژانس
وضعیت اورژانسی
در صورت بروز این علائم بلافاصله با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. تأخیر می‌تواند خطرناک باشد.
گلیوبلاستوما مهاجم‌ترین تومور اولیه‌ی مغز است. ویژگی تعیین‌کننده‌ی آن چیزی است که در تصویربرداری کامل دیده نمی‌شود: این تومور توده‌ای با مرز روشن نمی‌سازد، بلکه سلول‌هایش مانند ریشه در بافت سالم اطراف نفوذ می‌کنند.
نمودار: دکتر سرطان
چرا جراحی کامل در مغز معنای دیگری دارد
در بیشتر سرطان‌ها، هدف جراحی برداشتن تومور همراه با حاشیه‌ای از بافت سالم است. در مغز این کار محدودیت روشنی دارد: بافت اطراف، خودِ توانایی حرف زدن، حرکت کردن یا به یاد آوردن است.
پس جراح میان دو هدف تعادل برقرار می‌کند — برداشتن بیشترین تومور ممکن، و حفظ عملکرد. به همین دلیل گاهی پیش از جراحی ام‌آر‌آی عملکردی انجام می‌شود، و در برخی مراکز بخشی از جراحی در حالی انجام می‌شود که بیمار بیدار است و صحبت می‌کند.
نشانه‌ها به محل تومور بستگی دارند، نه به بزرگی‌اش
مغز نقشه‌ی کارکردی دارد. توموری در ناحیه‌ی حرکتی، ضعف یک سمت بدن می‌سازد؛ در ناحیه‌ی گفتار، اشکال در پیدا کردن کلمات؛ و در نواحی پیشانی، تغییر شخصیت و رفتار که خانواده اغلب زودتر از خود بیمار متوجهش می‌شود.
به همین دلیل توموری کوچک در محل حساس می‌تواند نشانه‌ی روشنی بسازد، در حالی که توموری بزرگ‌تر در ناحیه‌ای دیگر مدت‌ها آرام بماند. دو نشانه بیش از همه ارزش توجه دارند: نخستین تشنج در بزرگسالی، و سردردی که الگویش تازه عوض شده — به‌ویژه اگر صبح‌ها بدتر باشد یا با سرفه و خم شدن تشدید شود.
همه‌ی تومورهای مغزی یکی نیستند
«تومور مغزی» یک برچسب گسترده است. بخش بزرگی از تومورهای مغز اصلاً از مغز شروع نشده‌اند، بلکه متاستاز سرطانی دیگرند و درمانشان بر پایه‌ی همان سرطان اولیه تعیین می‌شود. در میان تومورهای اولیه هم، مننژیوما اغلب خوش‌خیم است و گلیوم‌های درجه‌ی پایین رفتار آرام‌تری دارند.
پس شنیدن «تومور مغزی» پیش از مشخص شدن نوع و درجه، اطلاع چندانی نمی‌دهد. تفاوت درجه‌ی دو و چهار، تفاوت دو بیماری است.
تغییرات پس از پرتودرمانی که تومور نیستند
نکته‌ای که دانستنش از اضطراب بی‌مورد جلوگیری می‌کند: در ماه‌های نخست پس از پرتودرمانی، ام‌آر‌آی می‌تواند تصویری شبیه بزرگ شدن دوباره‌ی تومور نشان دهد که در واقع واکنش التهابی به درمان است و خودبه‌خود برطرف می‌شود.
تشخیص این دو نیازمند تصویربرداری تخصصی و گاهی تکرار آزمون است. پس نخستین گزارش نگران‌کننده پس از پرتودرمانی، نتیجه‌ی قطعی نیست.
نام‌های دیگر
Glioblastoma
GBM
تومور بدخیم مغز
گلیوم درجه ۴
کد ICD-10
C71
نوع بافت‌شناسی
گلیوبلاستوما — گلیوم درجه ۴، مهاجم‌ترین شکل
آستروسیتوما — درجه‌های ۲ تا ۴
اولیگودندروگلیوما — پاسخ درمانی و پیش‌آگهی بهتر
نشانه‌ها
سردرد تازه یا سردردی که الگویش تغییر کرده، اغلب بدتر در صبح
تشنج، به‌ویژه نخستین تشنج در بزرگسالی
ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن
اشکال در تکلم یا پیدا کردن کلمات
تغییر شخصیت، رفتار یا حافظه
تاری یا دوبینی
تهوع و استفراغ، به‌ویژه صبحگاهی
عوامل خطر
سن بالا — بیشترین بروز در دهه‌های ششم و هفتم زندگی
پرتودرمانی قبلی ناحیه‌ی سر
برخی سندرم‌های ژنتیکی کم‌شمار
در اکثریت قاطع موارد، علت مشخصی شناخته نمی‌شود
زمینه‌ی ارثی و ژنتیک
بیش از نودوپنج درصد موارد ارثی نیستند و به‌طور تصادفی رخ می‌دهند. تعداد کمی سندرم ژنتیکی نادر وجود دارد که خطر تومور مغزی را بالا می‌برند، مانند سندرم لی-فرامنی، نوروفیبروماتوز نوع ۱ و سندرم تورکو. نشانه‌های هشداردهنده برای این سندرم‌ها، بروز تومور در سن بسیار پایین یا وجود چند سرطان مختلف در یک خانواده است. در غیاب این الگوها، داشتن یکی از بستگان مبتلا خطر معناداری برای بقیه‌ی خانواده نمی‌سازد.
غربالگری
هیچ برنامه‌ی غربالگری برای تومورهای مغزی وجود ندارد و توصیه نمی‌شود. دلیلش این است که بیماری در جمعیت عمومی کم‌شمار است و آزمون غربالگری آن ناگزیر ام‌آر‌آی مغز می‌بود — روشی پرهزینه که در افراد بی‌نشانه یافته‌های بی‌اهمیت فراوانی پیدا می‌کند و نگرانی و بررسی‌های بی‌مورد می‌سازد. آنچه جای غربالگری را می‌گیرد، جدی گرفتن نشانه‌های عصبی تازه است.
روش‌های تشخیص
ام‌آر‌آی مغز با ماده‌ی حاجب
نمونه‌برداری یا برداشتن تومور برای بررسی آسیب‌شناسی
آزمون‌های مولکولی روی نمونه‌ی تومور
ام‌آر‌آی عملکردی پیش از جراحی برای شناسایی نواحی حیاتی مغز
نشانگرهای زیستی و آزمایش‌های مولکولی
جهش IDH — نبود آن یکی از معیارهای تشخیص گلیوبلاستوما است
متیلاسیون MGMT — پیش‌بینی‌کننده‌ی پاسخ به تموزولوماید
هم‌حذفی 1p/19q — مشخصه‌ی اولیگودندروگلیوما با پیش‌آگهی بهتر
جهش TERT و تغییرات EGFR
مرحله‌بندی
تومورهای مغزی برخلاف بیشتر سرطان‌ها مرحله‌بندی نمی‌شوند، بلکه درجه‌بندی می‌شوند — از درجه‌ی یک تا چهار. دلیلش این است که نظام مرحله‌بندی معمول بر پایه‌ی انتشار به گره‌های لنفاوی و اندام‌های دور بنا شده، و تومورهای اولیه‌ی مغز تقریباً هرگز از سیستم عصبی مرکزی خارج نمی‌شوند. آنچه سرنوشت را تعیین می‌کند رفتار تومور در همان محل است: سرعت رشد و میزان نفوذ به بافت اطراف. گلیوبلاستوما در درجه‌ی چهار قرار می‌گیرد. امروز در کنار درجه، ویژگی‌های مولکولی تومور نیز بخشی از تشخیص رسمی است.
باید صادق بود: گلیوبلاستوما تومور دشواری است و با درمان‌های امروزی معمولاً به‌طور کامل ریشه‌کن نمی‌شود. علت اصلی این است که سلول‌های آن به‌جای ساختن یک توده‌ی مرزدار، مانند ریشه در بافت سالم مغز نفوذ می‌کنند و همین برداشتن کامل جراحی را ناممکن می‌سازد. با این حال دو نکته را نباید نادیده گرفت: تفاوت میان بیماران قابل توجه است و عواملی مانند سن، وضعیت عملکردی، میزان برداشت جراحی و به‌ویژه وضعیت متیلاسیون MGMT تأثیر معناداری بر مسیر بیماری دارند. همچنین درجه‌های پایین‌تر گلیوم و اولیگودندروگلیوما بیماری‌های کاملاً متفاوتی با پیش‌آگهی به‌مراتب بهترند و نباید با گلیوبلاستوما یکی شمرده شوند.
پیشگیری
راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری وجود ندارد، چون علت بیشتر موارد ناشناخته است. نکته‌ای که ارزش گفتن دارد این است که نگرانی رایج درباره‌ی تلفن همراه در مطالعات گسترده پشتیبانی نشده و ارتباطی میان استفاده از تلفن همراه و تومور مغزی نشان داده نشده است. پرهیز از تصویربرداری پرتویی غیرضروری از سر، به‌ویژه در کودکان، تنها اقدام منطقی شناخته‌شده است.
پیگیری پس از درمان
پیگیری با ام‌آر‌آی دوره‌ای انجام می‌شود. نکته‌ی فنی مهمی وجود دارد: پس از پرتودرمانی، تغییراتی در تصویر دیده می‌شود که شبیه رشد دوباره‌ی تومور است ولی در واقع واکنش التهابی به درمان است و خودبه‌خود فروکش می‌کند. تشخیص این دو از هم نیازمند تصویربرداری تخصصی و گاهی پیگیری در زمان است، و به همین دلیل نباید از نخستین گزارش نگران‌کننده نتیجه‌ی قطعی گرفت. در کنار پیگیری تومور، مدیریت تشنج، کنترل ورم مغز، و توان‌بخشی گفتار و حرکت بخش جدی مراقبت‌اند.
