سرطان کبد

نام‌های دیگر

• Liver Cancer
• کارسینوم هپاتوسلولار
• HCC

کد ICD-10

C22

نوع بافت‌شناسی

• کارسینوم هپاتوسلولار — بیشترین سهم، از خود سلول‌های کبدی
• کلانژیوکارسینوم داخل کبدی — از مجاری صفراوی درون کبد
• هپاتوبلاستوما — عمدتاً در کودکان

نشانه‌ها

• احساس پُری یا درد در قسمت بالایی و راست شکم
• کاهش وزن و بی‌اشتهایی
• خستگی غیرمعمول
• زردی پوست و سفیدی چشم
• بزرگ شدن شکم به دلیل تجمع مایع

عوامل خطر

• هپاتیت مزمن B — مهم‌ترین عامل در سطح جهانی
• هپاتیت مزمن C
• سیروز کبدی با هر علتی
• کبد چرب مرتبط با اختلالات سوخت‌وساز
• مصرف زیاد و طولانی الکل
• آفلاتوکسین در مواد غذایی کپک‌زده

زمینه‌ی ارثی و ژنتیک

سرطان کبد در بیشتر موارد ارثی نیست و از بیماری مزمن کبدی برمی‌خیزد. با این حال چند بیماری ژنتیکی که به کبد آسیب می‌زنند خطر را بالا می‌برند، مانند هموکروماتوز ارثی (انباشت آهن)، بیماری ویلسون و کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین. در این موارد آنچه ارث می‌رسد خودِ سرطان نیست، بلکه بیماری‌ای است که زمینه‌ی آن را فراهم می‌کند.

غربالگری

این یکی از معدود سرطان‌هایی است که برنامه‌ی پایش مشخص و پذیرفته‌شده‌ای دارد — ولی نه برای همه، بلکه برای گروه پرخطر شناخته‌شده. در افراد مبتلا به سیروز یا هپاتیت مزمن B، سونوگرافی کبد هر شش ماه توصیه می‌شود، در برخی برنامه‌ها همراه با آزمایش AFP. منطقش روشن است: گروه پرخطر از پیش شناسایی‌شده و در دسترس است، و بیماری در مرحله‌ی کوچک گزینه‌های درمانی کاملاً متفاوتی دارد. کسی که هپاتیت مزمن دارد و پایش منظم نمی‌شود، مهم‌ترین فرصت این بیماری را از دست می‌دهد.

روش‌های تشخیص

• سونوگرافی کبد
• سی‌تی اسکن یا ام‌آر‌آی سه‌مرحله‌ای کبد
• آزمایش AFP
• آزمایش‌های عملکرد کبد و انعقاد
• نمونه‌برداری سوزنی — تنها در موارد نامشخص

نشانگرهای زیستی و آزمایش‌های مولکولی

• AFP (آلفا فتوپروتئین) — در بخشی از بیماران بالا می‌رود، ولی طبیعی بودنش بیماری را رد نمی‌کند
• PD-L1 و بار جهشی — در انتخاب ایمونوتراپی

مرحله‌بندی

در سرطان کبد، برخلاف بیشتر سرطان‌ها، اندازه و گستردگی تومور به‌تنهایی تصمیم‌ساز نیست. کبد اندامی است که خودش بیمار است، و توان باقی‌مانده‌ی آن تعیین می‌کند چه درمانی قابل تحمل است. به همین دلیل نظام مرحله‌بندی رایج — BCLC — سه چیز را با هم می‌سنجد: وضعیت تومور، عملکرد کبد، و توان عمومی بیمار. این توضیح می‌دهد چرا دو بیمار با تومور هم‌اندازه ممکن است دو برنامه‌ی درمانی کاملاً متفاوت بگیرند.

روش‌های درمان

• برداشتن جراحی بخشی از کبد
• پیوند کبد
• فرسایش با امواج رادیویی یا میکروویو
• کموآمبولیزاسیون از راه شریان کبدی
• درمان هدفمند
• ایمونوتراپی
• پرتودرمانی

پیش‌آگهی

پیش‌آگهی این سرطان بیش از هر چیز به دو عامل بستگی دارد: اینکه بیماری در چه مرحله‌ای پیدا شده، و اینکه کبد چقدر توان باقی دارد. مواردی که در پایش منظم و در اندازه‌ی کوچک کشف می‌شوند، گزینه‌های درمانی با هدف ریشه‌کنی دارند — از جمله پیوند کبد که می‌تواند هم سرطان و هم بیماری زمینه‌ای را یک‌جا درمان کند. در مقابل، بیماری‌ای که با زردی و تجمع مایع خود را نشان داده، معمولاً دیرتر تشخیص داده شده و گزینه‌ها محدودترند.

پیشگیری

این سرطان یکی از قابل‌پیشگیری‌ترین سرطان‌هاست. واکسن هپاتیت B — که در ایران بخشی از واکسیناسیون کودکان است — مستقیماً از مهم‌ترین علت آن جلوگیری می‌کند. درمان هپاتیت C با داروهای خوراکی امروزی در بیشتر موارد ویروس را ریشه‌کن می‌کند و خطر را به‌طور معناداری کم می‌کند. کنترل وزن و قند خون برای کبد چرب، پرهیز از الکل، و نگه‌داری درست مواد غذایی برای پرهیز از کپک، بقیه‌ی راه است.

پیگیری پس از درمان

پس از درمان، پیگیری با تصویربرداری منظم و آزمایش AFP انجام می‌شود. نکته‌ی مهم این است که پیگیری تنها به سرطان محدود نمی‌شود: بیماری زمینه‌ای کبد همچنان وجود دارد و باید درمان و پایش شود، چون همان زمینه می‌تواند تومور تازه‌ای بسازد — تومورِ تازه، نه بازگشت تومور قبلی.