تومورهای نورواندوکرین

نام‌های دیگر

• Neuroendocrine Tumor
• NET
• تومور نورواندوکرین
• کارسینوئید

کد ICD-10

C7A

نوع بافت‌شناسی

• تومور نورواندوکرین خوب‌تمایزیافته — درجه‌های ۱ تا ۳
• کارسینوم نورواندوکرین بدتمایزیافته — بیماری مهاجم و متفاوت
• محل شایع: روده‌ی باریک، لوزالمعده، ریه، آپاندیس و معده

نشانه‌ها

• اغلب بی‌نشانه و اتفاقی در تصویربرداری یا جراحی دیگری کشف می‌شود
• درد مبهم و متناوب شکم
• اسهال مزمن
• برافروختگی ناگهانی صورت و گردن
• خس‌خس سینه بدون سابقه‌ی آسم
• افت قند خون، زخم مکرر معده یا اسهال آبکی در انواع هورمون‌ساز

عوامل خطر

• سندرم نئوپلازی غدد درون‌ریز متعدد نوع ۱ (MEN1)
• بیماری فون‌هیپل-لیندا
• نوروفیبروماتوز نوع ۱
• گاستریت آتروفیک مزمن — برای انواع معده
• در اکثریت موارد علت مشخصی شناخته نمی‌شود

زمینه‌ی ارثی و ژنتیک

بیشتر موارد تصادفی‌اند، ولی سهم زمینه‌ی ارثی در این گروه از بسیاری سرطان‌های دیگر بیشتر است و شناختنش پیامد عملی دارد. سندرم MEN1 مهم‌ترین است: در آن تومورهای نورواندوکرین لوزالمعده همراه با درگیری غده‌ی پاراتیروئید و هیپوفیز دیده می‌شود. بیماری فون‌هیپل-لیندا و نوروفیبروماتوز نوع ۱ نیز از زمینه‌های شناخته‌شده‌اند. بروز در سن پایین، چند تومور هم‌زمان، یا همراهی با اختلال کلسیم خون، نشانه‌هایی برای مشاوره‌ی ژنتیک‌اند.

غربالگری

غربالگری همگانی وجود ندارد، چون این تومورها کم‌شمارند. اما برای خانواده‌های دارای سندرم ارثی شناخته‌شده — به‌ویژه MEN1 — برنامه‌ی پایش منظم تعریف شده است که شامل آزمایش‌های هورمونی و تصویربرداری دوره‌ای می‌شود. اگر در خانواده‌ای تومور نورواندوکرین همراه با اختلال کلسیم یا تومور هیپوفیز دیده شده، بررسی ژنتیک برای بستگان درجه‌یک ارزش دارد.

روش‌های تشخیص

• سی‌تی اسکن یا ام‌آر‌آی شکم
• اسکن گیرنده‌ی سوماتواستاتین (DOTATATE PET)
• آندوسکوپی معده یا کولونوسکوپی بسته به محل
• نمونه‌برداری و تعیین شاخص تکثیر Ki-67
• آزمایش کروموگرانین A و متابولیت‌های هورمونی ادرار

نشانگرهای زیستی و آزمایش‌های مولکولی

• شاخص تکثیر Ki-67 — تعیین‌کننده‌ی درجه و مسیر درمان
• بیان گیرنده‌ی سوماتواستاتین — هم برای تصویربرداری و هم برای درمان رادیویی هدفمند
• کروموگرانین A — بیشتر برای پیگیری روند تا تشخیص
• ۵-HIAA ادرار — در سندرم کارسینوئید

مرحله‌بندی

در این گروه، درجه‌ی تومور بیش از مرحله بر تصمیم درمانی اثر می‌گذارد. درجه بر پایه‌ی شاخص تکثیر Ki-67 تعیین می‌شود: درجه‌ی یک کُندرشد است و می‌تواند سال‌ها پایدار بماند، درجه‌ی سه رفتار مهاجمی دارد. تفاوت مهم دیگری هم هست که نباید قاتی شود: «تومور نورواندوکرین خوب‌تمایزیافته» و «کارسینوم نورواندوکرین بدتمایزیافته» دو بیماری جدا با درمان کاملاً متفاوت‌اند، هرچند نامشان شبیه است. نکته‌ی سوم اینکه حتی بیماری متاستاتیک در انواع کُندرشد می‌تواند سال‌ها کنترل شود.

روش‌های درمان

• جراحی برداشت تومور
• آنالوگ‌های سوماتواستاتین
• درمان رادیویی هدفمند با گیرنده‌ی پپتیدی
• درمان هدفمند
• شیمی‌درمانی — بیشتر در انواع بدتمایزیافته
• درمان‌های موضعی کبد در متاستاز کبدی

پیش‌آگهی

این گروه طیف بسیار وسیعی دارد و همین آمار کلی را بی‌معنا می‌کند. تومور کُندرشدِ درجه‌ی یک که کامل برداشته شود پیش‌آگهی بسیار خوبی دارد، و حتی در بیماری متاستاتیک کُندرشد، بیماران اغلب سال‌ها با کیفیت زندگی خوب سپری می‌کنند — این بیماری بیشتر شبیه یک بیماری مزمن مدیریت می‌شود. در مقابل، کارسینوم نورواندوکرین بدتمایزیافته بیماری مهاجمی است با مسیر کاملاً متفاوت. پرسیدن درجه‌ی تومور و تمایزیافتگی آن، مهم‌ترین پرسشی است که وضعیت را روشن می‌کند.

پیشگیری

راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری وجود ندارد. آنچه عملی است، شناسایی و پایش خانواده‌های دارای سندرم ارثی است تا تومورها در مرحله‌ی کوچک و قابل جراحی کشف شوند.

پیگیری پس از درمان

پیگیری طولانی است، چون این تومورها می‌توانند سال‌ها بعد بازگردند یا رشد کنند. پایش با تصویربرداری دوره‌ای و آزمایش نشانگرها انجام می‌شود. در بیمارانی که آنالوگ سوماتواستاتین می‌گیرند، سنگ کیسه‌ی صفرا و اختلال قند خون از عوارض قابل پایش‌اند. در انواع هورمون‌ساز، کنترل نشانه‌ها — اسهال، برافروختگی، افت قند — بخش جدی مراقبت است و کیفیت زندگی را تعیین می‌کند.