سیکلوفسفامید بیش از شصت سال است که در درمان سرطان به کار می‌رود و هنوز در رژیم‌های بسیاری جای ثابتی دارد. عارضه‌ی شاخصش از راه غیرمنتظره‌ای می‌آید: نه از خود دارو، بلکه از چیزی که پس از تجزیه‌اش باقی می‌ماند.
دارویی که باید فعال شود
سیکلوفسفامید به شکلی که تزریق می‌شود بی‌اثر است. کبد آن را تجزیه می‌کند و از این تجزیه مواد فعالی به دست می‌آید که به DNA سلول آسیب می‌زنند و جلوی تقسیمش را می‌گیرند.
اما یکی از موادی که در این مسیر ساخته می‌شود اثر ضدسرطانی ندارد و فقط تحریک‌کننده است. این ماده از راه کلیه دفع می‌شود و در مثانه جمع می‌شود — و همین منشأ مهم‌ترین عارضه‌ی اختصاصی این داروست.
مثانه: پیشگیری ساده‌تر از درمان است
هرچه آن ماده‌ی محرک مدت بیشتری با دیواره‌ی مثانه در تماس باشد، آسیب بیشتر است. از این یک جمله، همه‌ی توصیه‌های عملی بیرون می‌آید.
مایعات فراوان بنوشید تا ادرار رقیق شود. مثانه را مکرر خالی کنید و اجازه ندهید ادرار ساعت‌ها بماند. و مهم‌تر از همه، پیش از خواب حتماً ادرار کنید — چون شب طولانی‌ترین بازه‌ی راکد ماندن ادرار است. اگر شب بیدار شدید، همان فرصت را استفاده کنید. در دوزهای بالا، داروی محافظ مثانه و سرم هم داده می‌شود.
خون در ادرار را همان روز بگویید
هر خون در ادرار — حتی کم، حتی بدون درد و حتی اگر یک‌بار باشد — باید همان روز گزارش شود. سوزش هنگام ادرار یا تکرر ناگهانی هم همین‌طور.
این نشانه‌ها با اقدام زودهنگام قابل کنترل‌اند؛ رها شدنشان می‌تواند به خونریزی جدی مثانه بینجامد. منتظر نوبت بعدی نمانید.
گفت‌وگویی که فقط یک‌بار فرصت دارد
سیکلوفسفامید از سمی‌ترین داروهای شیمی‌درمانی برای باروری است و اثرش به دوز تجمعی و سن بستگی دارد. در دوزهای بالا، این اثر می‌تواند دائمی باشد.
ذخیره‌سازی اسپرم یا تخمک کاری شدنی و در دسترس است، ولی فرصتش پیش از نخستین دوره است. پس از شروع درمان، گزینه‌ها به‌سرعت محدود می‌شوند. اگر جوان هستید یا فرزندآوری برایتان مطرح است و کسی این موضوع را مطرح نکرده، خودتان پیش از شروع مطرحش کنید — یک جلسه تأخیر برای این کار، معمولاً بر نتیجه‌ی درمان اثری ندارد.