بخشی از داروهای شیمی‌درمانی به عضله‌ی قلب آسیب می‌زنند و مهم‌ترینشان آنتراسایکلین‌ها هستند (دوکسوروبیسین، اپی‌روبیسین). آسیبشان وابسته به دوز تجمعی است: هرچه مجموع دوزی که در طول عمر گرفته‌اید بیشتر باشد، خطر بالاتر می‌رود — و این مجموع در دوره‌های بعدی درمان هم روی هم جمع می‌شود. ترکیبات پلاتینی و فلوروپیریمیدین‌ها (۵-اف‌یو و کپسیتابین) می‌توانند اسپاسم عروق کرونر و درد سینه بسازند. نکته‌ی تعیین‌کننده این است که افت عملکرد بطن چپ پیش از هر نشانه‌ای در اکوکاردیوگرافی دیده می‌شود، و اگر در همان مرحله گرفته شود اغلب برگشت‌پذیر است. اگر تا مرحله‌ی تنگی نفس و ورم پا صبر شود، احتمال ماندگاری بسیار بیشتر است.
پیش از شروع: اکوکاردیوگرافی پایه و نوار قلب — بی این عدد پایه، افت بعدی قابل تشخیص نیست
پیش از شروع: اعلام هر سابقه‌ی قلبی، فشار خون، دیابت یا شیمی‌درمانی قبلی به تیم درمان
حین درمان: تکرار اکو در فواصلی که تیم تعیین می‌کند، معمولاً هر چند دوره
حین درمان: پیگیری دوز تجمعی آنتراسایکلین — بپرسید مجموع دوز شما چقدر شده
پس از پایان: اکوکاردیوگرافی پیگیری، چون بخشی از افت‌ها ماه‌ها تا سال‌ها بعد ظاهر می‌شوند
اگر این درمان برای شما مطرح است، ارزیابی قلبی را جدی بگیرید و در صورت امکان زیر نظر پزشک کاردیوآنکولوژی — متخصص قلبی که کارش مراقبت از بیماران سرطانی است — پیش بروید: پیش از شروع برای گرفتن وضعیت پایه، حین درمان برای پایش، و پس از پایان درمان چون بخشی از عوارض قلبی سال‌ها بعد ظاهر می‌شوند. اگر در شهرتان این زیرتخصص نیست، دست‌کم یک متخصص قلب را در جریان کل برنامه‌ی درمانی‌تان بگذارید.کاردیوآنکولوژی چیست، و چه پرسش‌هایی را باید از پزشکتان بپرسید؟ — در وب‌سایت دکتر قلب
شیمی‌درمانی قدیمی‌ترین شکل درمان دارویی سرطان است و هنوز در بسیاری از موارد ستون درمان. اما دو چیز درباره‌اش تغییر کرده که اغلب به بیمار گفته نمی‌شود: کنترل عوارضش بسیار بهتر از تصویر ذهنی دهه‌های گذشته شده، و جایگاهش در برنامه‌ی درمان روشن‌تر — امروز می‌دانیم در چه کسانی سود دارد و در چه کسانی ندارد.
نمودار: دکتر سرطان
چرا دوره‌ای است و پیوسته نیست
اگر دارو پیوسته داده شود، بافت‌های سالمِ سریع‌تقسیم — به‌ویژه مغز استخوان — فرصت بازسازی پیدا نمی‌کنند. فاصله‌ی بین دوره‌ها همین فرصت را می‌دهد: سلول‌های سالم برمی‌گردند و سلول‌های سرطانی، که سامانه‌ی ترمیم ضعیف‌تری دارند، بیشتر آسیب‌دیده می‌مانند. پس فاصله بخشی از درمان است، نه وقفه در آن.
تب پس از شیمی‌درمانی، اورژانس است
حدود روز هفتم تا چهاردهم پس از هر دوره، شمارش گلبول‌های سفید به کمترین حد می‌رسد. در این روزها بدن توان مقابله با عفونت را ندارد و عفونتی که در حالت عادی جزئی است می‌تواند سریع خطرناک شود. قاعده ساده است: تب بالای ۳۸ درجه در این روزها یعنی همان ساعت به اورژانس، نه فردا صبح، نه پس از مصرف قرص تب‌بر. تب‌بر را هم بی‌مشورت نزنید، چون تب را می‌پوشاند و تشخیص را عقب می‌اندازد.
عوارض را نباید تحمل کرد
بخش بزرگی از عوارض شیمی‌درمانی امروز قابل پیشگیری یا کنترل است — تهوع، یبوست، زخم دهان، کاهش گلبول. تحمل کردن در سکوت به کسی کمک نمی‌کند و می‌تواند دوره‌ی بعد را عقب بیندازد. هر عارضه‌ای را به تیم درمان بگویید؛ برای بیشترشان راه‌حلی هست.
مکمل و گیاه دارویی را سرخود مصرف نکنید
این هشدار تشریفاتی نیست. برخی مکمل‌ها و گیاهان دارویی بر سوخت‌وساز داروهای شیمی‌درمانی اثر می‌گذارند و می‌توانند اثر دارو را کم یا سمیتش را زیاد کنند. اگر چیزی مصرف می‌کنید یا می‌خواهید شروع کنید، فهرستش را به پزشکتان بدهید — حتی اگر «گیاهی و بی‌خطر» معرفی شده باشد.
اگر باروری برایتان مهم است، پیش از شروع بگویید
شیمی‌درمانی می‌تواند باروری را کاهش دهد یا از بین ببرد، و گزینه‌های حفظ باروری تقریباً همه پیش از شروع درمان باید انجام شوند. این موضوعی است که در منابع فارسی کم گفته می‌شود و بیمار جوان اغلب پس از پایان درمان به آن می‌رسد — که دیر است. اگر احتمال می‌دهید در آینده فرزند بخواهید، همان جلسه‌ی اول مطرحش کنید.
قلب: عارضه‌ای که نشانه‌اش دیر می‌آید
بخشی از داروهای شیمی‌درمانی — مهم‌ترینشان آنتراسایکلین‌ها مانند دوکسوروبیسین — می‌توانند به عضله‌ی قلب آسیب بزنند. این آسیب قلبی ویژگی مهمی دارد: افت عملکرد قلب پیش از هر نشانه‌ای در اکوکاردیوگرافی دیده می‌شود.
یعنی اگر در همان مرحله‌ی بی‌نشانه گرفته شود اغلب برگشت‌پذیر است، و اگر تا مرحله‌ی تنگی نفس و ورم پا صبر شود، احتمال ماندگاری‌اش بسیار بیشتر. به همین دلیل اکوی پایه پیش از شروع انجام می‌شود و در طول درمان تکرار می‌شود.
یک عدد را خودتان نگه دارید: مجموع دوز آنتراسایکلینی که گرفته‌اید. این مجموع در دوره‌های بعدی درمان هم روی هم جمع می‌شود و صفر نمی‌شود.
هدف درمان
از بین بردن سلول‌های سرطانی با داروهایی که در کل بدن پخش می‌شوند. بیشتر این داروها سلول‌هایی را هدف می‌گیرند که سریع تقسیم می‌شوند — و همین هم دلیل اثرشان است و هم دلیل عوارضشان، چون بافت‌های سالمی مانند مغز استخوان، مخاط دهان و روده و ریشه‌ی مو هم سریع تقسیم می‌شوند.
بیمارانی که خطر انتشار میکروسکوپی دارند (پس از جراحی)
بیمارانی که تومورشان باید پیش از جراحی کوچک شود
بیماری پیشرفته یا متاستاتیک، برای کنترل بیماری
سرطان‌های خون که درمان اصلی‌شان دارویی است
همراه پرتودرمانی، برای اثر بیشتر
چطور انجام می‌شود
دارو بیشتر به‌شکل تزریق وریدی داده می‌شود و بعضی داروها خوراکی‌اند. اگر دوره‌های متعدد وریدی لازم باشد، ممکن است یک مسیر دائمی (پورت یا کاتتر مرکزی) زیر پوست کار گذاشته شود تا رگ‌ها آسیب نبینند. هر دوره با آزمایش خون شروع می‌شود؛ اگر شمارش گلبول‌ها پایین باشد، دوره چند روز عقب می‌افتد — و این تصمیم برای ایمنی شماست، نه نشانه‌ی مشکل در درمان.
تعداد جلسات یا دوره‌ها
معمولاً چهار تا هشت دوره، با فاصله‌ی دو تا سه هفته. الگو به نوع سرطان و داروها بستگی دارد.
نوع بیهوشی
لازم نیست. کار گذاشتن پورت با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.
مدت هر جلسه
از چند دقیقه تا چند ساعت در هر جلسه، بسته به دارو.
مدت بستری
بیشتر دوره‌ها سرپایی است. برخی رژیم‌ها بستری کوتاه لازم دارند.
دوره‌ی نقاهت
بین دوره‌ها بدن فرصت بازیابی دارد و حال عمومی بهتر می‌شود. پس از پایان کل دوره‌ها، خستگی و اثرات خونی طی هفته‌ها تا چند ماه برمی‌گردند.
عوارض انتظارشده
تهوع و استفراغ — امروز با داروهای پیشگیرانه بسیار بهتر کنترل می‌شود
خستگی
ریزش مو — با بعضی داروها، و پس از پایان درمان برمی‌گردد
زخم دهان و تغییر حس چشایی
اسهال یا یبوست
کاهش گلبول‌های سفید، قرمز و پلاکت
بی‌حسی و سوزش نوک انگشتان (نوروپاتی)
ریسک‌ها و عوارض دیررس
تب در دوره‌ی کمینه‌ی گلبول‌ها (نوتروپنی) — اورژانس پزشکی است
