اشکال تازه در باز کردن دهان یا حرکت زبان — بررسی فوری
تنگی نفس یا احساس انسداد راه هوایی — اورژانس
تب بالای ۳۸ درجه در هفته‌ی پس از شیمی‌درمانی — همان شب به اورژانس
نیازمند مراجعه‌ی سریع
با مشاهده‌ی این علائم در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید.
سرطان دهان یک مزیت نادر دارد که کمتر از آن استفاده می‌شود: جایی که رشد می‌کند، دیدنی است. با این حال اغلب دیر تشخیص داده می‌شود، چون نشانه‌ی اولیه‌اش شبیه چیزی است که همه تجربه کرده‌اند — یک زخم دهان.
نمودار: دکتر سرطان
قاعده‌ی سه هفته
آفت و زخم‌های معمولی دهان دردناک‌اند و ظرف یک تا دو هفته خوب می‌شوند. زخمی که بیش از سه هفته بماند — به‌ویژه اگر بی‌درد باشد، لبه‌های سفت داشته باشد، یا مدام همان‌جا برگردد — باید دیده شود. بی‌درد بودن نکته‌ی فریبنده است: آدم زخم بی‌درد را جدی نمی‌گیرد.
همین قاعده برای لکه‌های پایدار هم هست: لکه‌ی سفید یا قرمزی که پاک نمی‌شود و چند هفته می‌ماند، ارزیابی می‌خواهد.
ناس و پان، خطری که کم‌گفته می‌ماند
در بخش‌هایی از ایران مصرف ناس رایج است و بسیاری آن را جایگزین کم‌خطر سیگار می‌دانند. این درست نیست. تنباکوی جویدنی و ناس در تماس مستقیم و طولانی با مخاط دهان می‌مانند و از عوامل خطر شناخته‌شده‌ی سرطان دهان‌اند. خطرشان برای ریه کمتر است، ولی برای دهان نه.
الکل هم به‌تنهایی عامل خطر است، و نکته این است که اثرش با دخانیات جمع نمی‌شود، ضرب می‌شود.
دندان‌پزشکتان اولین خط است
در معاینه‌ی دوره‌ای دندان، دندان‌پزشک تمام مخاط دهان را می‌بیند — جایی که خودتان به‌راحتی نمی‌بینید، مثل کف دهان و کناره‌های زبان که شایع‌ترین محل‌های این سرطان‌اند. بسیاری از موارد زودهنگام همین‌جا پیدا می‌شوند. اگر پرخطرید، ویزیت دوره‌ای را عقب نیندازید و اگر زخمی دارید، خودتان به آن اشاره کنید.
پس از پرتودرمانی، دندان‌ها مراقبت ویژه می‌خواهند
پرتودرمانی ناحیه‌ی سر و گردن بزاق را کم می‌کند و خشکی دهان، پوسیدگی را تسریع می‌کند. مهم‌تر از آن، استخوان فک پس از پرتو ترمیم ضعیف‌تری دارد و کشیدن دندان می‌تواند به عارضه‌ی جدی بینجامد. برای همین معمولاً پیش از شروع پرتودرمانی، ارزیابی و درمان دندانی انجام می‌شود — و پس از آن، هر اقدام دندانی باید با اطلاع از سابقه‌ی پرتو انجام شود. این را به هر دندان‌پزشکی که می‌روید بگویید، حتی سال‌ها بعد.
نام‌های دیگر
Oral Cancer
Oral Cavity Cancer
سرطان حفره‌ی دهان
سرطان زبان
کد ICD-10
C00–C06
نوع بافت‌شناسی
کارسینوم سلول سنگفرشی — تقریباً همه‌ی موارد
تومورهای غدد بزاقی کوچک — کم‌شمار
نشانه‌ها
زخمی در دهان که بیش از سه هفته خوب نمی‌شود
لکه‌ی سفید یا قرمز پایدار روی مخاط
توده یا ضخیم‌شدگی در گونه، زبان یا کف دهان
درد یا بی‌حسی پایدار دهان یا لب
لق شدن دندان بی‌دلیل روشن
اشکال یا درد هنگام جویدن، بلع یا حرکت زبان
توده در گردن
عوامل خطر
سیگار، قلیان و پیپ
ناس، پان و تنباکوی جویدنی
الکل — و اثرش با دخانیات چند برابر می‌شود
عفونت HPV — بیشتر برای سرطان حلق دهانی
تماس طولانی آفتاب — برای سرطان لب
بهداشت ضعیف دهان و تحریک مزمن از دندان یا پروتز نامناسب
زمینه‌ی ارثی و ژنتیک
زمینه‌ی ارثی نقش کمی دارد و عوامل محیطی غالب‌اند. آنچه در خانواده‌ها تکرار می‌شود اغلب الگوی مصرف مشترک است، نه ژن مشترک.
غربالگری
برنامه‌ی غربالگری همگانی وجود ندارد، ولی این سرطان یک مزیت نادر دارد: ناحیه‌اش کاملاً قابل دیدن است. معاینه‌ی دهان در ویزیت دوره‌ای دندان‌پزشکی عملاً نقش غربالگری را بازی می‌کند و در افراد پرخطر ارزش بیشتری دارد. خودتان هم می‌توانید ماهی یک‌بار جلوی آینه زبان، کف دهان، داخل گونه‌ها و لثه‌ها را نگاه کنید.
p16 و وضعیت HPV — پیش‌آگهی و شدت درمان را عوض می‌کند
PD-L1 — کاندید بودن برای ایمونوتراپی
مرحله‌بندی
مرحله‌ی ۰ محدود به لایه‌ی سطحی است. مرحله‌های ۱ و ۲ بر پایه‌ی اندازه و عمق نفوذ تومور تعیین می‌شوند، بی درگیری گره لنفاوی. مرحله‌ی ۳ تومور بزرگ‌تر یا درگیری یک گره گردنی است و مرحله‌ی ۴ درگیری گسترده‌ی گردن یا انتشار دوردست. در این ناحیه، وضعیت گره‌های لنفاوی گردن وزن زیادی در تصمیم درمان دارد.
پیش‌آگهی به مرحله، محل دقیق تومور، عمق نفوذ و وضعیت گره‌های گردنی بستگی دارد. تشخیص زودهنگام تفاوت بزرگی می‌سازد و در این سرطان زودتشخیصی از بیشتر سرطان‌ها شدنی‌تر است، چون ناحیه دیدنی است. ادامه‌ی مصرف دخانیات پس از درمان، خطر بازگشت و سرطان دوم را بالا می‌برد.
پیشگیری
ترک سیگار، قلیان، ناس و پان مؤثرترین اقدام است. محدود کردن الکل، استفاده از ضدآفتاب برای لب، بهداشت دهان، اصلاح پروتز یا دندان تیزی که مدام مخاط را زخم می‌کند، و واکسن HPV در سنین توصیه‌شده. ویزیت دوره‌ای دندان‌پزشکی خودش بخشی از پیشگیری است.
پیگیری پس از درمان
پیگیری در سال‌های اول با فاصله‌ی کوتاه انجام می‌شود، چون بازگشت موضعی و سرطان دوم در همین ناحیه شایع است. توانبخشی بلع و گفتار، مراقبت دندانی ویژه پس از پرتودرمانی، و پایش خشکی دهان بخشی از پیگیری‌اند. اگر پرتودرمانی ناحیه‌ی دهان گرفته‌اید، پیش از هر کشیدن دندان حتماً به دندان‌پزشک بگویید.
منابع و مطالعه‌ی بیشتر
Lip and Oral Cavity Cancer Treatment — National Cancer Institute
این منابع به زبان انگلیسی‌اند و برای مطالعه‌ی تخصصی‌تر آورده شده‌اند.
